Güneşle elektrik üretmek, yerli kömüre göre %21 daha ucuz

Kurulum maliyetlerinin son on yılda %77 düşmesiyle güneş, en ucuz elektrik üretim kaynağı haline gelmiştir. Yeni kurulacak güneş enerjisi santrali ile elektrik üretmenin maliyeti de yeni kurulacak yerli kömür santralinden %52 daha ucuz olacaktır.

Kömür yakıtlı santrallerin elektrik üretim maliyeti kömürün fiyatı, ısıl değeri ve santral verimliliğine bağlı olarak farklılık göstermektedir. Verim ve ısıl değer arttıkça elektrik üretim maliyeti düşerken, elektrik üretiminde kullanılan kömürün fiyatı arttıkça maliyetler de yükselmektedir. Türkiye’nin sahip olduğu linyit kömürünün ısıl değeri 1.100 ile 4.200 kcal/kg arasında değişmekle birlikte, rezervlerinin %79’u 2.500 kcal/kg’nin altındadır. TEİAŞ verileri baz alınarak yapılan hesaplamaya göre ise elektrik üretiminde kullanılan kömürün ortalama ısıl değeri 1.650 kcal/kg’dir. Elektrik üretiminde yerli kömür kullanan santrallerin verimi %23 – %41 arasında değişkenlik göstermektedir. Yine TEİAŞ verilerine göre ortalama santral verimi de %32’dir. 

Kömürün fiyatı ise çıkarıldığı madenin açık işletme mi yoksa yeraltı işletmesi mi olduğuna göre farklılık göstermektedir. Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu’na (TKİ) ait maden sahaları açık işletme niteliğindedir. Bir devlet kurumu olması ve maden sahalarının açık işletme olması nedeniyle, TKİ’nin termik santrallere uyguladığı kömür satış fiyatı, en düşük kömür fiyatı olarak kabul edilebilir. TKİ’nin 2024 yılında termik santrallere uyguladığı kömür satış fiyatı ve Türkiye İstatistik Kurumu’nun enflasyon verileri baz alınarak yapılan hesaplamaya göre, Eylül 2025 itibarıyle yerli kömür santrallerinde kullanılan kömürün santrale nakliye bedeli hariç ton başına fiyatı yaklaşık 1.100 TL’dir. Bu fiyat, ortalama ısıl değer (1.650 kcal/kg) ve ortalama verim (%32) baz alındığında, yerli kömür santrallerinin ortalama elektrik üretim birim maliyeti 53 USD/MWh olarak hesaplanmaktadır.

Kömürün madenden santrale nakliye bedeli, taşımada konveyör bant, karayolu veya demiryolu kullanılmasına bağlı olarak farklılık göstermektedir. Nakliye bedelinin satış fiyatının %5’i olarak kabul edilmesi durumunda ortalama elektrik üretim maliyeti yaklaşık 2 dolar artarak 55 USD/MWh’ye yükselmektedir. 

TKİ, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verileri ve literatür araştırmalarına (Bkz: Metodoloji) göre, santrallerde elektrik üretim amacıyla kullanılan ısıl değeri en düşük kömürün ısıl değeri 1.100 kcal/kg olup, bu santralin verimi %28 olarak belirtilmektedir. Bu değerlere dayanarak yapılan hesaplamaya göre, santralin elektrik üretim maliyeti 86 USD/MWh’ye kadar yükselmekte ve bu da böyle bir santrali Türkiye’de kömürle elektrik üreten en pahalı santral hâline getirmektedir. Öte yandan, en yüksek verimle çalışan (%42) santralde kullanılan kömürün ısıl değeri ortalama 2.500 kcal/kg’dir. Bu santral, 32 USD/MWh’lik elektrik üretim maliyetiyle yerli kömürle çalışan santraller arasında en düşük maliyetli santral konumundadır.

Dünya genelinde hükümetlerin yenilenebilir enerji yatırımlarını destekleyici politikaları, sektöre olan talep ile araştırma ve geliştirme yatırımlarının artmasını sağlamıştır. Bu durum yenilenebilir enerjiden elektrik üretimi teknolojilerinin gelişmesini ve ucuzlamasını sağlamış, buna bağlı olarak son on yılda Türkiye’de kurulacak yeni rüzgâr enerjisi santrallerinin kurulum maliyeti %40, güneş enerjisi santrallerinin maliyeti %77 azalmıştır.

Kurulum maliyetlerindeki düşüş santrallerin yaşam boyu elektrik üretim maliyetlerinin de düşmesini sağlamaktadır. Seviyelendirilmiş elektrik maliyeti (LCOE), santrallerin ömürleri boyunca üretecekleri elektriğin birim maliyetinin bugünkü değerini hesaplamak için kullanılan bir göstergedir. Santralin kurulum, işletme ve bakım gibi ekonomik ömrü boyunca karşılaşacağı bütün maliyetlerin üreteceği elektrik miktarına bölünmesi ile bulunan LCOE sayesinde farklı kaynaklardan üretilen elektriğin birim maliyetleri karşılaştırılabilmektedir. 

Kurulum maliyetlerindeki düşüş sayesinde Türkiye’de kurulacak yeni güneş enerjisi santralinin LCOE’si son on yılda %69 düşüşle 43 USD/MWh’ye (Bkz: Metodoloji), rüzgâr enerjisi santralinin LCOE’si ise %20’lik düşüşle 64 USD/MWh seviyesine gerilemiştir. Bu gerilemeyle birlikte, yeni güneş enerjisi santrallerinin elektrik üretim maliyeti, mevcut ithal kömür santrallerinin elektrik üretim maliyetinin %15, mevcut yerli kömür santrallerinin maliyetinin ise %21 altına inmiştir. Böylelikle güneş enerjisinden elektrik üretimi 2025 itibariyle en ucuz elektrik üretim yöntemi olmuştur.

Türkiye’nin yayımladığı Ulusal Enerji Planı’nda (UEP), 2030 yılına kadar 1,7 GW büyüklüğünde yeni yerli kömür santralinin sisteme dahil edileceği belirtilmiştir. Bu hedefe paralel bir başka açıklamada da ekonomik ömrünü tamamlamak üzere olan kömür santrallerinin yerine kurulacak yeni santrallere 2045 yılına kadar alım garantisinin sağlanacağı ifade edilmiştir. Mevcut ekonomik koşullar altında, ekonomik ömrünü tamamlayan 1,5 GW’lık bir kömür santralinin yerine aynı kapasitede yeni bir santral kurulması durumunda, yeni santralin LCOE’si yaklaşık 90 USD/MWh (Bkz: Metodoloji) olarak hesaplanmaktadır. Bu, yeni kurulacak bir güneş enerjisi santralinin elektrik üretim maliyetinin (43 USD/MWh) iki katından fazladır.

Türkiye’de büyük ölçekli güneş ve rüzgâr enerjisi projelerini hayata geçirmek, teknolojide yerli üretimi geliştirmek ve kalifiye insan kaynağını artırmak amacıyla YEKA modeli geliştirilmiş, ilk ihale ise 2017 yılında gerçekleştirilmiştir. Son ihale, 1,2 GW rüzgâr ve 0,8 GW güneş kapasitesi için 2025 yılı başında yapılmıştır.

İhalelerde her iki kaynak türü için de uygulanacak alım garantisi tavan fiyatı 55 USD/MWh, taban fiyatı ise güneş enerjisi projeleri için 32,5 USD/MWh, rüzgâr projeleri için ise 35 USD/MWh olarak belirlenmiştir. İhalede fiyat tekliflerinin taban fiyata ulaşması durumunda, MW başına en yüksek katkı payını teklif eden firmalar ihaleleri kazanmıştır.

İhale sonuçlarına göre, her iki kaynak türü için belirlenen taban fiyatına ulaşılmış; kazanan firmaların MW başına teklif ettiği katkı payının ağırlıklı ortalaması rüzgâr projelerinde 100.000 dolar , güneş projelerinde ise 126.000 dolar olarak gerçekleşmiştir. Böylece, rüzgâr ve güneş enerjisi santrallerine uygulanacak alım fiyatı, 2030’a kadar yerli kömür santrallerine sağlanan fiyatın (75 USD/MWh) yarısından daha düşük gerçekleşmiş ve firmalar tarafından devlete toplamda 220 milyon dolar katkı payı ödemesi taahhüt edilmiştir.